Laboratorija za masu i srodne veličine (LM IMBIH)
(masa, pritisak i gustina)

Laboratorija za masu i srodne velicine (LM IMBIH)
(masa, pritisak i gustina)

8.3.2019

Laboratorija za masu i srodne veličine djeluje kao sastavni dio Instituta za mjeriteljstvo BiH, a njena osnovna nadležnost je realizacija i održavanje državnog etalona za masu i diseminacija vrijednosti jedinice za masu kilogram na etalone nižeg nivoa tačnosti, s ciljem osiguranja sljedivosti mjerenja u oblasti mase u Bosni i Hercegovini. Pored mase kao osnovne mjerne veličine, laboratorija realizira izvedene mjerne jedinice i održava državne etalone srodnih veličina, kao što su pritisak i gustina, te osigurava sljedivost i diseminaciju njihovih mjernih jedinica.

Laboratorija za masu i srodne veličine Instituta za mjeriteljstvo BIH u svom sastavu ima:

- laboratoriju za masu,

- laboratoriju za pritisak i vakuum i

- laboratoriju za gustinu i viskoznost.

Laboratorija za masu i srodne veličine se opredijelila da uspostavi, održava i neprekidno poboljšava sistem upravljanja prema zahtjevima standarda za kompetentnost kalibracionih laboratorija BAS EN ISO/IEC 17025, te u tom pravcu je iskazala svoju Politiku kvaliteta, Misiju i Viziju Laboratorije za masu i srodne veličine. Sistem upravljanja kvalitetom laboratorija dokazujem putem Peer Rewiev-a u okviru EURAMET-a, te potvrđuje na Tehničkom komitetu za kvalitet (TC Q) u okviru EURAMET-a, od 2011. godine na godišnjem nivou. U skladu sa tim periodično potvrđuje svoj sistem kvaliteta kroz eksterne audite Peer Review, organizovane za tehničke oblasti mase i pritiska. Auditori Peer Review-a su eksperti iz nacionalnih mjeriteljskih instituta uključenih u EURAMET.

Ovde mozete preuzeti: Politiku kvaliteta, Misiju i Viziju

CMC – Kalibracione i mjeriteljske mogućnosti državnog etalona za masu

LM IMBIH je dokazala prve kompetencije u oblasti mase na međunarodnom nivou i 8.06.2012. upisala svoje kalibracione i mjeriteljske mogućnosti ispred države Bosne i Hercegovine u Bazu podataka ključnih interkomparacija (BIPM) u Međunarodnom komitetu za utege i mjere (Appendix C CIPM MRA), te na svojim certifikatima o kalibraciji postavlja prepoznatljivi logo CIPM MRA. Ovaj logo predstavlja prepoznatljiv znak Ugovora o međusobnom priznavanju državnih etalona, te kalibracionih i mjernih certifikata izdatih od strane nacionalnih mjeriteljskih instituta (NMI), pod okriljem Međunarodnog komiteta za mjere i tegove (BIPM), koji djeluje u okviru Metarske konvencije. Nakon upisanih kalibracionih i mjeriteljskih mogućnosti do 10 kg koje su ovjavljene 8.06.2012., što je prvih 7 CMC linija, Laboratorija je proširila svoj potvrđeni opseg u KCDB BIPM, te je upisala 8 liniju CMC za nominalnu masu od 20 kg u KCDB BIPM 20.07.2015.

LM IMBIH u oblasti pritiska je dokazala svoje prve kalibracione i mjeriteljske mogućnosti u oblasti apsolutnog i relativnog pritiska do 3,5 x105 Pa, što se ogleda u dvije CMC linije koje su 10. februara 2019. godine zvanično objavljene ispred države Bosne i Hercegovine u Bazu podataka ključnih interkomparacija Biroa za mjere i tegove (KCDB BIPM).  Ovim je ostvareno  međunarodno priznanje kalibracionih i mjernih mogućnosti u oblasti pritiska.

Objavljene kalibracione i mjeriteljske sposobnosti u bazi KCDB BIPM:


Link za pregled:http://kcdb.bipm.org/AppendixC/M/BA/M_BA.pdf

Aktivnosti kalibracije Laboratorije za masu i srodne veličine

Oblast mase:

·      Kalibracija mase tegova E2 klase tačnosti i nižih klasa tačnosti prema preporuci OIML R 111-1; „Tegovi klase   E1, E2, F1, F2, M1, M1–2, M2, M2–3 i M3“ (od 1 mg do 50 kg)

·      Kalibracija slobodne nazivne mase (diskovi za pritisak, tegovi za specijalne namjene itd.) (do 60 kg)

·      Kalibracija neautomatskih vaga klase tačnosti I, II, III (do max 2 t) prema preporuci EURAMET cg-18/v.04; „Vodič za kalibraciju neautomatskih vaga“

Oblast pritiska:

·      Kalibracija apsolutnog i relativnog pritiska na tlačnim vagama prema preporuci EURAMET cg-3/v.01; „“Kalibracija tlačnih vaga“ (do 7 MPa- gasni medij/ do 200 MPa- uljni medij)

·      Kalibracija apsolutnog i relativnog pritiska manometara, kao i barometarskog pritiska, prema preporuci cg-17/v.03; „Vodič za kalibraciju elektromehaničkih i mehaničkih manometara“ (do 7 MPa - gasni medij/ do 200 MPa - uljni medij)

Prilikom izvođenja kalibracija LM IMBIH izražava mjernu nesigurnost u skladu sa relevantnim vodičima za izražavanje mjerne nesigurnosti (JCGM 100 i EA-4/02).

Aktivnosti organizovanja međulaboratorijskog poređenja u BiH

LM IMBIH organizuje međulaboratorijska poređenja za kalibracione laboratorije na državnom nivou Bosne i Hercegovine, u skladu sa zahtjevima standarda BAS EN ISO/IEC 17043 Ocjenjivanje usklađenosti – Opći zahtjevi za ispitivanje sposobnosti.

Ocjena zadovoljstva kupaca

S ciljem stalnog praćenja zadovoljstva kupaca naših usluga provodimo anketu za ocjenu zadovoljstva naših kupaca. Ovde možete preuzeti anketni list.

Učešće LM IMBIH u međunarodnim tehničkim komitetima:

  •   EURAMET TC M, Tehnički komitet za masu i srodne veličine (SC M podkomitet za masu; SC P podkomitet za pritisak; SC D podkomitet za gustinu) i
  •   COOMET TC M, Tehnički komitet za masu i srodne veličine.

Učešće u istraživačkim projektima u okviru EURAMET-a

  • LM IMBIH je učestvovala u EMPIR projektu iz oblasti mase EMPIR– project 14RPT02 AWICal “Traceable calibration of automatic weighing instruments operating in the dynamic mode“, u periodu 2015.-2018. u cilju razvijanja reproducibilnih kalibracionih metoda za evaluaciju mjerne nesigurnosti za različite grupe automatskih vaga koje rade u dinamičkom modu (link za više o projektu).

  • LM IMBIH učestvuje u trogodišnjem EMPIR projektu 17RPT02 rhoLiq “Establishing traceability for liquid density measurements“ koji je započet u maju 2018. godine. Projekat obuhvata realizaciju sljedivosti mjerenja pri određivanju gustine tekućine, te pripremu prijedloga kalibracione procedure kao referentnog vodiča za ove kalibracije (link za više o projektu).

LM IMBIH – laboratorija za masu

 

Državni etalon mjerne jedinice za masu

Državni etalon za masu u Bosni i Hercegovini je proglašen na osnovu Zakona o mjeriteljstvu BIH („Službeni glasnik BiH“, br. 19/01) i Pravilnika o državnim etalonima („Službeni glasnik BiH“, br. 67/12).  Državni etalon predstavlja garnitura tegova klase tačnosti E1, odnosno etalon najvišeg mjeriteljskog kvaliteta u Bosni i Hercegovini koji služi kao osnova za određivanje vrijednosti svih drugih etalona mjerne jedinice za masu. Svoju sljedivost ostvaruje preko etalona drugih nacionalnih mjeriteljskih instituta koji u bazi KCDB BIPM imaju kalibracione i mjeriteljski sposobnosti (CMC) na višem nivou. Ovi etaloni su u lancu sljedivosti direktno vezani na međunarodni prototip za masu u BIPM, Međunarodnom birou za mjere i tegove u Parizu.

Aktivnosti razvoja na koje je usmjerena LM IMBIH-a idu u pravcu povećanja tačnosti državnog etalona za masu (etalon 1 kg “E0” klase tačnosti), odnosno smanjenja mjerne nesigurnosti državnog etalona za masu, čime bi se omogućilo isto na nižim nivoima i poboljšale kalibracione i mjeriteljske sposobnosti laboratorije.



Diseminacija vrijednosti mjerne jedinice za masu:

Diseminacija vrijednosti mjerne jedinice za masu se izvodi u laboratoriji koja ima dva nivoa:

-       Kalibraciona laboratorija nivo 1, prostor gdje su smješteni elektronski komparatori mase i obezbjeđeni kontinuirani specifični uslovi kontrolisanih parametara temperature, pritiska i relativne vlažnosti, putem specijalnog klima sistema, a koji omogućavanju mjerenja E1 i kalibracije tegova E2 i F1 klase tačnosti.

-       Kalibraciona laboratorija nivo 2, prostor gdje su smješteni komparatori/vage za veće mase do 50 kg, odnosno prostor za kalibracije tegova  F2 klase tačnosti i nižih klasa tačnosti i za kalibraciju tegova. U ovim prostorima je također obezbjeđena zahtjevana klimatizacija za naznačenu klasu tačnosti.




Međunarodno dokazivanje kroz učešće LM IMBIH u interkomparacijama za oblast mase

          EUROMET  592 Inter-comparison in mass

          EURAMET 1096 “SEE exercise comparison of mass standards of 1 kg and submultiples of the kilogram”

          EURAMET 1120 “Comparison of Mass Standards for SEE”

          EURAMET 1222 Comparison of 10 kg Mass Standard For SEE Countries”

          EURAMET 1350 “Comparison of sub-multiples of the kilogram”

          EURAMET 1346 Key comparison of 1 kg mass standards

         „ILC - Calibration of NAWI“ organizovano od strane BATA  i NA (Accreditation body of Norway)

 

LM IMBIH – laboratorija za pritisak


Diseminacija vrijednosti mjerne jedinice za pritisak:

Za realizaciju jedinice pritiska kao primarni etaloni u laboratoriji koriste se dva klipna manometra, odnosno dvije tlačne vage:

  • Tlačna vaga sa gasom kao radnim medijem u opsegu od 5 kPa do 7 MPa za realizaciju apsolutnog i relativnog pritiska, sa mjernom nesigurnošću < 0.005%, a ne manje od 0.5 Pa
  • Tlačna vaga sa uljem kao radnim medijem za realizaciju relativnog pritiska u opsegu od 2 MPa do 200 MPa, sa mjernom nesigurnošću < 0.008%, a ne manje od 40 Pa.

Sljedivost etalona za pritisak je osigurana putem eksternih kalibracija preko etalona državnog Njemačkog instituta za mjeriteljstvo (PTB), što je dokumentovano certifikatima o kalibraciji, te  putem internih kalibracija stvarne mase klipa i referentnih diskova u laboratoriji za masu Institutu za mjeriteljstvo BiH.



Laboratorija posjeduje sekundarne etalone za pritisak:

-       uređaj RPM4 za realizaciju barometarskog pritiska (70 -110) kPa;

-       uređaj PPC4 (5 kPa – 7 MPa) za realizaciju relativnog i apsolutnog pritiska sa gasom kao radnim medijem i

-       uređaj PPCH (do 200 MPa) za realizaciju relativnog pritiska sa uljem, kao radnim medijem.

Laboratorija posjeduje i etalon za realizaciju vakuuma, što predstavlja ultravisoki vakuumski sistem (UHV), čiji je opseg za mjerenje vakuuma od 10-5 Pa do 100 kPa.

 

Međunarodno dokazivanje kroz učešće LM IMBIH u interkomparacijama za oblast pritiska:

          EURAMET 1040 “Comparison from 100 µPa up to 1 Pa using a SRG as a transfer standard”

          EURAMET 1041 “Comparison up to 200 kPa in absolute and gauge pressure”

          EURAMET 1179: “Pressure standard comparison, gas media and gauge mode, from 0,7 MPa to 7 MPa”

          EURAMET 1252 Comparison in the range of 10 MPa to 100 MPa of liquid pressure  

          ILAC 10012-1 „Comparison Digital pressure gauge ” organizovano od strane BATA  i u saradnji sa ČMI (Czech Metrology Institute).


LM IMBIH – laboratorija za gustinu


Diseminacija vrijednosti mjerne jedinice za gustinu tečnosti:

LM IMBIH razvija proceduru za primarnu realizaciju jedinice za gustinu tečnosti na bazi hidrostatičkog instrumenta za primarno određivanje gustine tečnosti. Instrument radi u mjernom opsegu 600 kg/m³ do 1800 kg/m³ sa dvije etalonske Si sfere od 500 g i 1 kg. Oprema je namijenjena za određivanje skale gustine (gustina referentnih tečnosti) na osnovu gustine etalona tj. gustine čvrstog tijela – sfera poznate mase i zapremine. Sve mjerne komponente  fundamentalnog aparata, kao i etalonske sfere imaju dokumentovanu sljedivost prema NMI-ju, koji su svoje CMC iz predmetnih oblasti objavili u KCDB u BIPM-u.



Na sekundarnom nivou, laboratorija posjeduje denzitometar mjernog opsega (0 do 3) g/cm3.

 

Kontakt:

INSTITUT ZA MJERITELJSTVO BIH

Laboratorija za masu i srodne veličine

 

Kontakt osoba: Šejla Ališić

Rukovodilac Laboratorije za masu i srodne veličine

tel  : ++387(0)33/568-920

fax : ++387(0)33/568-909

e-mail: sejla.alisic@met.gov.ba

e-mail: info@met.gov.ba

 

Dodatni kontakti:

Azmir Alić,Tehnički rukovodilac za masu i gustinu

tel  : ++387(0)33/568-949

e-mail: azmir.alic@met.gov.ba

Alen Bošnjaković, Tehnički rukovodilac za pritisak

tel  : ++387(0)33/568-931

e-mail: alen.bosnjakovic@met.gov.ba