Laboratorija za vrijeme i frekvenciju

Laboratorija za vrijeme i frekvenciju

22.1.2019

LABORATORIJA ZA VRIJEME I FREKVENCIJU

Realizacija SI sekunde i vremenska skala UTC(IMBH)

Laboratorija za vrijeme i frekvenciju djeluje u okviru Instituta za mjeriteljstvo Bosne i Hercegovine, a osnovni zadaci laboratorije su realizacija i diseminacija osnovne SI jedinice za vrijeme – sekunde, održavanje nacionalne vremenske skale UTC(IMBH) i distribucija zvaničnog vremena u Bosni i Hercegovini.

Sekunda je definisana kao trajanje 9.192.631.770 perioda radijacije koji odgovara promjeni između dva hiperfina nivoa osnovnog stanja atoma cezija 133. Za realizaciju i diseminaciju osnovne jedinice za vrijeme, laboratorija koristi dva atomska sata na bazi cezija visokih performansi, koji realizuju sekundu sa tačnošću  5∙10-13 i dugoročnom stabilnošću ≤ 1.0∙10-14  (za 5-dnevni period). Ovi satovi predstavljaju državni etalon BiH za vrijeme i frekvenciju i učestvuju u realizaciji međunarodne vremenske skale – univerzalnog koordinisanog vremena (UTC).

Sistem za generisanje nacionalne vremenske skale BiH

Međunarodna vremenska skala – UTC se računa i održava u Međunarodnom uredu za utege i mjere (BIPM) na osnovu poređenja atomskih satova iz preko 80 nacionalnih TF laboratorija iz cijelog svijeta. IMBIH učestvuje u ovom poređenju koristeći GNSS prijemnik za transfer vremena koji observira GPS, Glonas i Galileo satelitske sisteme. Rezultat ove ključne interkomparacije su mjesečni izvještaji, tzv. BIPM CircularT, koji obezbjeđuju sljedivost lokalnih realizacija vremena do UTC-a. Circular T izvještaj prikazuje vrijednosti razlika [UTC – UTC(k)] u ns. Laboratorija za vrijeme i frekvenciju IMBIH-a kontinuirano učestvuje u realizaciji UTC-a od 2015.godine i na taj način obezbjeđuje međunarodnu sljedivost mjerenja vremena i frekvencije u BiH. Nacionalna vremenska skala BiH realizovana na ovaj način se održava u granicama od ±10 ns u odnosu na UTC. Ovi izvještaji se mogu pogledati na www.bipm.org/en/bipm-services/timescales/time-ftp/Circular-T.html


Vremenska skala UTC(IMBH) za period: septembar 2017 – septembar 2018

Usluge distribucije vremena i frekvencije

Univerzalno koordinisano vrijeme realizovano u IMBIH-u, UTC(IMBH) je dostupno putem interneta preko dva javna NTP (Network Time Protocol) servera. Satovi servera su direktno sinhronizovani sa atomskih satova IMBIH-a, te su nezavisni od GPS vremena i ostalih servera vremena na internetu. IP adrese IMBIH NTP servera su: 185.12.78.85 i 77.77.254.21


Sistemi za distribuciju vremena

Osoblje laboratorije čini sve kako bi ovi serveri uvijek bili dostupni. Međutim, zbog prirode interneta, prekida, zagušenja i kašnjenja, ne možemo garantovati neprekidnu i neometanu uslugu putem interneta. Osim putem interneta, nudimo uslugu distribucije tačnog vremena i putem direktnih mikrotalasnih linkova prema korisnicima.

Za korisnike koji trebaju pouzdaniju i kvalitetniju uslugu, moguća je distribucija vremena i frekvencije putem direktnih fiber optičkih linkova. Ovaj sistem je baziran na White Rabbit Precision Time Protocol-u (PTP-WR) i predstavlja jednu od najpreciznijih tehnika distribucije vremena, obezbjeđujući tačnost bolju od 1 ns i sljedivost do UTC-a. Sistem je nezavisan od interneta i GPS-a, a koristi direktne fiber optičke linkove do krajnjih korisnika. Odgovarajući je za telekomunikacijske kompanije koje ispunjavaju zahtjeve preporuke ITU-T G.8272 (karakteristike primarnih referentnih izvora vremena), elektroenergetske kompanije koje koriste pametne mreže (smart grid), usklađivanje finansijskog sektora za EU regulativom, ovjeritelje digitalnog potpisa, naučne i druge visoko zahtjevne industrijske korisnike i institucije.

 

Kalibracione usluge

Laboratorija učestvuje u međunarodno potvrđenim naučnim interkomparacijama, ima uspostavljen sistem upravljanja kvalitetom u skladu sa standardom ISO/IEC 17025 (Opšti zahtjevi za kompetentnost ispitnih i kalibracionih laboratorija) i uspješno je prošla međunarodni proces ocjenjivanja kompetencija. Nakon kompletiranja ovih zahtjeva, 2016.godine objavljene su međunarodno priznate kalibracione i mjerne mogućnosti laboratorije u bazi ključnih poređenja (CMC) BIPM-a (Dodatak C). Ova baza pokazuje veličine, opsege i pripadajuće mjerne nesigurnosti i može se naći na:

https://kcdb.bipm.org/AppendixC/TF/BA/TF_BA.pdf

Na osnovu ovih CMC-ova, laboratorija nudi kalibracione usluge sa međunarodno prepoznatim kalibracionim certifikatom sa CIPM MRA logom za sljedeće uređaje:

  •     Sekundarni etaloni vremena i frekvencije (Cs i Rb atomski satovi, GPS-DO, kvarcni)
  •      Mjerila vremenskog intervala i frekvencije
  •      Signal generatori
  •      Osciloskopi
  •      Štoperice i satovi

Ukoliko ste zainteresovani za neku od naših usluga ili trebate dodatne informacije, molimo vas da nas kontaktirate na info@met.gov.ba.

 

Međunarodni projekti, saradnje i interkomparacije:

·         Ključna interkomparacija CCTF-K001.UTC – Proračun referentne vremenske skale UTC

·         G1G2 European GNSS Calibration Campaign, koordinator ROA, Španija

·         EURAMET project No 1288 Time interval comparison Pilot Study

·         Bilateral Comparison of Stopwatch Calibration between the IMBIH and the SCL

·         Laboratorija je, preko svojih predstavnika, uključena u rad BIPM CCTF radne grupe za TAI, EURAMET tehničkog komiteta za vrijeme i frekvenciju (TC – TF), kao i rad tehničkih komiteta pri Institutu za standardizaciju Bosne i Hercegovine.

 

Projekti podrške pri uspostavi laboratorije:

  • ·         “Jačanje mjeriteljstva i infrastrukture kvaliteta u BiH” - Njemački institut za mjeriteljstvo (PTB), PTB projekat broj: 95265
  • ·         “Proširenje kapaciteta Instituta za mjeriteljstvo BiH I i II” (2014-2016), i (2017-2019) - Češka razvojna agencija (CDA) sa Češkim metrološkim institutom (CMI) No.: BA-2017-004-FO-15110
  • ·         Projekti EU IPA 2007 i IPA 2008
  • ·         Bilateralni projekat 2010/2 - Vlada Republike Slovenije i Institut za metale i tehnologiju (IMT) Ljubljana.

 

Reference:

·         “Influence of atomic clock’s frequency correction to UTC(IMBH) time scale stability”, S. Šarčević, O. Šibonjić, Conference on Precision Electromagnetic Measurements, Paris France, 2018.

·         “Maintenance of official time in Bosnia and Herzegovina – UTC(IMBH)”, S. Šarčević, O. Šibonjić, 17th International Symposium Infoteh-Jahorina, BiH, 2018.

DOI: 10.1109/INFOTEH.2018.8345522

·         Traceability measurement results of accurate time and frequency in Bosnia and Herzegovina”, O. Šibonjić, V. Milojević, F. Spahić, Infoteh-Jahorina, BiH, 2012.

·         Establishing National laboratory for time and frequency in Institute of Metrology of Bosnia and Herzegovina”, O. Šibonjić, V. Milojević, F. Spahić, Infoteh-Jahorina, BiH, 2012.



Kontakt:

INSTITUT ZA MJERITELJSTVO BiH
Laboratorija za vrijeme i frekvenciju
71000 Sarajevo
Augusta Brauna br. 2, BiH

Kontakt osobe: Jasmina Lončarević, rukovodilac laboratorije
                         Osman Šibonjić, tehnički rukovodilac laboratorije

tel  : ++387 (0) 33/568-923
fax : ++387 (0) 33/568-909