Laboratorija za električne veličine

Laboratorija za električne veličine

18.1.2019

 


Laboratorija za električne veličine

Laboratorija za električne veličine djeluje u okviru Instituta za mjeriteljstvo Bosne i Hercegovine, a osnovni zadaci laboratorije su realizacija i diseminacija osnovne SI jedinice za struju – amper (A) i izvedenih jedinica električnih veličina u Bosni i Hercegovini.

AMPER je jačina stalne električne struje koja kada protiče kroz dva paralelna, ravna beskonačno duga pravolinijska provodnika zanemarljivog poprečnog preseka na rastojanju od 1m, u vakuumu, izaziva između njih elektrodinamičku silu 2x10-7 njutna po metru (Nm-1) dužine. (Trenutna definicija, usvojena od strane devete Generalne Konferencije Težina i Mjera 1948. godine).

Amper je jedna od četri veličine koje će biti redefinisane u Novembru 2018. Godini, a nova definicija stupiće na snagu na Međunarodni dan mjeriteljstva 20. Maja 2019. godine. Nova definicija Ampera biće definisana preko vrijednost elementarnog naelektrisanja e od 1.602 176 634 x 10-19 kada je izražena u kulonima (C), odnosno As, gdje je sekunda (s) osnovna SI jedinica.

U ovom momentu laboratorija može vršiti diseminaciju vrijednosti za ove veličine:

-       Električnu otpornost (DCR)

-       Istosmjerni napon i struju (DCV, DCI)

-       Naizmjenični napon i struju (ACV, ACI)

Laboratorija za električne veličine je aktivni učesnik međunarodnih laboratorijskih poređenja (interkomparacija). Dokazivanjem svojih kompetencija kroz ovaj proces, kao i uspješnim uspostavljanjem međunarodno potvrđenog sistema kvaliteta prema standardu BAS ISO/IEC 17025 (Opšti zahtjevi za kompetentnost ispitnih i kalibracionih laboratorija), laboratorija je stekla uslove i 2017. godine publikovala kalibracione i mjerne mogućnosti (CMC) u bazi ključnih međulaboratorijskih poređenja KCDB BIPM-a (Dodatak C), te na taj način obezbjedila međunaraodno priznate rezultate mjerenja.

https://kcdb.bipm.org/AppendixC/EM/BA/EM_BA.pdf

Laboratorija je, preko svojih predstavnika, uključena u rad tehničkih komiteta za elektricitet i magnetizam (TC – EM) regionalnih mjeriteljskih organizacija (EURAMET, COOMET, GULFMET)  kao i rad tehničkih komiteta pri Institutu za standardizaciju Bosne i Hercegovine (BAS/TC 10 - Oprema za mjerenje električne energije i upravljenje opterećenjem, te BAS/TC 56 – Konvencionalni i alternativni izvori energije).

I Istosmjerni električni napon i istosmjerna električna struja


Grupa etalona sastavljena od četiri Zenerove ćelije (FLUKE 732B)


Nacionalni etalon jedinice istosmjernog električnog napona je grupa etalona sastavljena od četiri Zenerove ćelije (FLUKE 732B) kojima se ostvaruje visokostabilna vrijednost istosmjernog električnog napona od 10 V i 1.018 V. Međusobno poređenje etalona u grupi kao i prenošenje vrijednosti jedinice elektromotorne sile vrši se pomoću automatizovanog mjernog sistema zasnovanog na diferencijalnoj metodi. Skaliranje standardne vrjednosti istosmjernog električnog napona od 10 V na željene vrijednosti u opsegu od 100 mV do 1000 V ostvaruju se pomoću referentnih otporničkih djelitelja napona (FLUKE 752A i KVD-700). Za niže napone u opsegu od 1 μV do 100 mV u laboratoriji koristi se metoda mjerenje pada napona na poznatim otpornicima (FLUKE 742A).

Usluge kalibracije (opseg 1 μV do 1000 V) za istosmjerni električni napon uključuju: etalonske izvore napona 10 VDC (Zener ćelije), voltmetre, nanovoltmetre, te razne izvore DC napona (multifunkcijski kalibratori)

II   Električna otpornost (DCR)


Grupni etaloni električne otpornosti u BiH koji je smješten u uljnu kadu


Nacionalni grupni etaloni električne otpornosti u BiH čine tri otpornika Tinsley 5685A Vilkinsovog (Wilkins) tipa nazivne vrijednosti od 1 Ω i tri otpornika Tinsley 5685B Vilkinsovog (Wilkins) tipa nazivne vrijednosti od 10 kΩ. Međunarodna sljedivost ovih etalona ostvaruje se redovnim poređenjem njihovih vrijednosti sa vrijednostima etalona drugih nacionalnih metroloških instituta. Međusobno poređenje etalonskih otpornika u grupi kao i prenošenje vrijednosti jedinice električne otpornosti vrši se pomoću komparatorskog mosta istosmjerne struje (DCC MI-6100D) za vrijednosti od 100 μΩ do 100 kΩ. Komparacija/Kalibracija etalona otpornosti za vrijednosti od 1 MΩ do 10 GΩ ostvaruje se direktnom i potenciometarskom metodom, koristeći referentni multimetar. Kalibracione mogućnosti laboratorije za električnu otpornost su vrijednosti otpora u opsegu od 100 μΩ do 10 GΩ.

III Istosmjerna električna struja (DCI)

Sljedivost u oblasti istosmjerne električne struje izvedena je preko sljedivosti etalona za istosmjerni napon i etalona za istosmjernu električnu otpornost. Primarni metod korišten za ovu oblast je zasnovan na Omovom zakonu, mjerenjem pada napona (sa DMM 8 ½) na etalonskim otpornicima (Tinsley 5685, FLUKE 742A).

Usluge kalibracije (opseg 1µA do 10 Aza istosmjernu električnu struju uključuju: ammetre, kao i razne izvore istosmjerne električne struje (multifunkcijski kalibratori).

IV   Naizmjenični električni napon (ACV)


AC mjerni etalon (FLUKE 5790A)


Nacionalni etalon za naizmjenični električni napon je automatizovani AC mjerni etalon (FLUKE 5790A) sa kalibracionim mogućnostima 10mV-1000V u frekventnom opsegu 10Hz-1MHz.

Kalibracione usluge laboratorije su: kalibracija voltmetara (multimetara) i kalibratora naizmjeničnog električnog napona.

V   Naizmjenična električna struja (ACI)


Set strujnih šantova (SIQ)

Mjerenje/Kalibracija naizmjenične električne struje ostvaruje se kombinacijom automatizovanog AC mjernog etalona (FLUKE 5790A) i seta strujnih šantova (SIQ) sa mogućnošću mjerenja u opsegu 1mA do 100A sa frekventnim opsegom do 100 kHz.

Kalibracione usluge laboratorije su: kalibracija ampermetara (multimetara), kalibratora naizmjenične električne struje i transkonduktansnih pojačala.

VI Električna energija

Laboratorija za električnu energiju održava BiH etalon jedinice električne energije - stacionarni sistem koji sadrži etalon električne energije klase tačnosti 0.02 i trofazni izvor naizmjeničnog električnog napona i struje. Ova laboratorija je u mogućnosti da kalibriše mjerila električne energije, mjerne instrumenate za analizu kvaliteta električne energije,  kao i da realizuje ispitivanje tipa jednofaznih i trofaznih mjerila električne energije svih klasa tačnosti.

VII Laboratorija za testiranje elektromagnetne kompatibilnosti 

Elektromagnetna kopatibilnost (EMC) je mogućnost električnih/ elektroničkih/elektro-mehaničkih uređaja ili sistema da pravilno funkcionišu u njihovom elektromagnetnom okruženju. Prije distribucije ovih uređaja korisnicima, svi proizvedeni električni / elektronički / elektromehanički uređaji moraju proći EMC ispitivanja s ciljem da se minimizira interferencija sa napojnom mrežom i njegovom okolinom, kao i da se minimizira interferencija izazvana okolinom i mrežom koja napaja takav uređaje. Važno je navesti da “CE” znak za ove uređaje i znak “e” za dijelove automobila postaju zakonska obaveza, što znači da ovi uređaji moraju proći neophodne testove da bi se mogli prodavati na međunarodnom tržištu.

Nacionalna laboratorija za EMC osposobljena je za obavljanje aktivnosti propisanih standardima iz serije IEC 61000 kao što su:

 

-       ispitivanje imunosti prema prenaponima

-       ispitivanje imunosti prema elektrostatičkim pražnjenjima

-       ispitivanje imunosti na magnetno polje industrijske frekvencije 

-       ispitivanje imunosti na zračeno radiofrekventno elektromagnetno polje

-       ispitivanje imunosti na nastale smetnje indukovane radio frekventnim poljima

-       visokonaponska ispitivanja itd.

Ukoliko ste zainteresovani za neku od naših usluga ili trebate dodatne informacije, molimo vas da nas kontaktirate na info@met.gov.ba.

Međunarodni projekti i interkomparacije:

Međunarodni projekti

Projekti podrške za uspostavu laboratorije:

-       Jačanje mjeriteljstva i infrastrukture kvaliteta u BiH - Njemački institut za mjeriteljstvo (PTB), PTB projekat broj: 95265,

-       Proširenje kapaciteta Instituta za mjeriteljstvo BiH I (2014-2016) - Češka razvojna agencija (CDA) u saradnji sa Češkim metrološkim institutom (CMI),

-       Proširenje kapaciteta i usluga Instituta za mjeriteljstvo BiH II (2017-2019) - Češka razvojna agencija (CDA) u saradnji sa Češkim metrološkim institutom (CMI), 

-       Bilateralni projekat 2010/2 "Uspostava laboratorije za kalibraciju električnih veličina i Laboratorije za testiranje ispitivanje sigurnosti električnih uređaja i Elektromagnetnu kompatibilnost" - Vlada Republike Slovenije i Institut za metale i tehnologiju (IMT) Ljubljana,

-       projekat IPA 2008 - EU,

-       projekat IPA 2007 - EU.

 

Istraživački projekti:

-       EURAMET/EMPIR projekat broj 15RPT04-TracePQM: Uspostava sljedivosti za mjerenja kvaliteta električne energije,

-       EURAMET/ EMRP projekat broj ENG52: Pametne mreže II (Mjerni alati za stabilnost i kvalitet u pametnim elektroenergetskim mrežama),

-       EURAMET/ EMRP projekat broj ENG04: Pametne mreže (Mjeriteljstvo u pametnim elektroenergetskim mrežama).

Interkomparacije

U svrhu dokazivanja kompetencija laboratorije provedene su međunarodne interkomparacije:

BIPM (https://kcdb.bipm.org/default.asp)

-       Projekat GULFMET.EM.BIPM-K11: Interkomparacija etalona istosmjernog napona (Zener ćelija) - Kordinator SCL (Hong-Kong), ostali učesnici: BIPM, KRISS (Republika Koreja), QCC EMI (Ujedinjeni Arapski Emirati), SASO NMCC (Saudijska Arabija), SCL (Hong-Kong) i IMBIH (Bosna i Hercegovina).

 

EURAMET (http://www.euramet.org/technical-committees/electricity-and-magnetism/tc-em-projects/):

-       Projekat broj 1364: Bilateralna interkomparacija etalona istosmjernog napona (Zener ćelija) između  Grčkog mjeriteljskog instituta (EIM) i Instituta za mjeriteljstvo BiH (IMBIH) - Kordinator EIM (Grčka), učesnik IMBIH (Bosna i Hercegovina),

-       Projekat broj 1363: Bilateralna interkomparacija istosmjerne otpornosti između  Grčkog mjeriteljskog instituta (EIM) i Instituta za mjeriteljstvo BiH (IMBIH) -  Kordinator EIM (Grčka), učesnik IMBiH (Bosna i Hercegovina),

-       Projekat broj 1341: Interkomparacija kalibracije multimetra - Kordinator  TÜBITAK UME (Turska), ostali učesnici: BoM (Makedonija)CMI (R. Češka)DPM (Albanija)FTMC (Litvanija)GUM (Poljska)HMI/FER-PEL (Hrvatska)IMBiH (Bosna i Hercegovina)INM (Rumunija)IPQ (Portugal)KMA (Internacionalna/regionalna organizacija)MBM (Crna Gora)Metrosert (Estonija) i SMD (Belgija).

 

COOMET (http://www.coomet.org/en/news.htm):

-       Projekat broj 642/GE-a/13: Interkomparacija etalonskih otpornika 100 Ω i 100 kΩ - Kordinator GEOSTM (Gruzija), ostali učesnici: VNIIM (Rusija), BELGIM (Bjelorusija), AZSTAND (Azerbejđan), IMBIH (Bosna i Hercegovina), INIMET (Kuba), KazInMetr (Kazastan), VMT/FTMC (Litvanija), INM (R. Moldavija) i MASM (Mongolija).

 

GULFMET (https://www.gulfmet.org/):

-       Projekat broj GULFMET.EM-S1: Interkomparacija etalonskih otpornika 100 Ω  - Kordinator TÜBITAK UME (Turska), ostali učesnici: SASO NMCC (Saudijska Arabija), SCL (Hong-Kong), EMI (Ujedinjeni Arapski Emirati) i IMBIH (Bosna i Hercegovina).

 

Reference:

-       Vladimir Milojević; Srđan Čalija; Gert Rietveld; Miloš V. Ačanski; Daniele Colangelo „Utilization of PMU Measurements for Three-Phase Line Parameter Estimation in Power Systems“, IEEE Transactions on Instrumentation and Measurement,Vol. 67, No. 10 October 2018, doi: 10.1109/TIM.2018.2843098

-       Vladimir Milojević; Srđan Čalija; Gert Rietveld; Miloš V. Ačanski; Daniele Colangelo „A Robust Synchrophasor-Based Method for Determining Three-Phase Line Impedance“ in Proceedings of the IEEE International Workshop on Applied Measurements for Power Systems (AMPS), Liverpool U.K., Sept. 2017, doi: 10.1109/AMPS.2017.8078340

-       Vladimir Milojević; Srđan Čalija; Gert Rietveld; Miloš V. Ačanski; „Method for determining 50 Hz instrumentation channel errors in power transmission systems from synchrophasor measurements“ in Proceedings of the 10th Mediterranean Conference on Power Generation, Transmission, Distribution and Energy Conversion (IET MedPower 2016), Belgrade Serbia, Nov. 2016., doi: 10.1049/cp.2016.1097

-       Vladimir Milojević, Srđan Čalija „Međulaboratorijsko poređenje mjerenja električnih veličina“ Vol. 13, p. 18-23, INFOTEH-JAHORINA Mart 2014.


Kontakt:

INSTITUT ZA MJERITELJSTVO BiH

Laboratorija za električne veličine

71000 Sarajevo

Augusta Brauna br. 2, BiH

 

Kontakt osobe: Jasmina Lončarević, rukovodilac laboratorije

                         Srđan Čalija, tehnički rukovodilac laboratorije

 

tel  : ++387 (0) 33/568-923, 568-924, 561-463

fax : ++387 (0) 33/568-909

e-mail: info@met.gov.ba